Аляксандар Лукашук: "Быкаў быў нацыяналiст i змагар"

Год таму, напярэдаднi першай гадавiны сьмерцi Васiля Быкава, выйшаў у сьвет першы зборнiк радыёпублiцыстыкi клясыка беларускай лiтаратуры "Быкаў на Свабодзе". Беларуская служба Радыё Свабода таксама выпусьцiла аднайменны кампакт-дыск, дзе сабраны знакавыя выказваньнi Быкава пра нацыянальную дзяржаву i дэмакратыю, творчасць i родную мову, вайну i таталiтарызм, а таксама фрагмэнты з твораў, якiя чытае сам аўтар. I вось гэтымi днямi пабачыла сьвет другое, дапоўненае выданьне.

Журналiстка Марына Коктыш гутарыць з Аляксандрам Лукашуком, аўтарам прадмовы, iнтэрвію i ўспамiнаў, зьмешчаных у кнiзе.

- Аляксандар Мiхайлавiч, скажыце, што новага ў другiм выданьнi?

- Кнiга павялiчылася на чвэрць. У архiвах рэдакцыi "Свабоды" мы знайшлi запiсы, якiя не патрапiлi ў першае выданьне. Таксама дадалiся тры вялiкiя часткi i лiсты Быкава на "Свабоду", успамiны пра ягонае жыцьцё тут, у Празе, i некаторыя акалiчнасьцi гiсторыi хваробы.

- Асабiста мне вельмi падабаюцца Вашыя ўспамiны-мiнiяцюры пра Быкава i ягоную жонку. А якiя старонкi, разьдзелы другога выданьня кнiгi Вам самому падаюцца найбольш каштоўнымi, цiкавымi?

- Цiкава найперш тое, што гаворыць сам Быкаў i ў iнтэрвію, лiстах, гутарках. Моцнае ўражаньне пакiдаюць яго спантанныя адказы на "анкету Дастаеўскага". Цiкавая эвалюцыя ацэнак. Напрыклад, у 1993 годзе я папрасiў яго адказаць на пытаньнi так званай анкеты Дастаеўскага, i там быў пункт пра шчасьце. Быкаў адказаў у арыстоцелевай традыцыi: "Шчасьце, мне думаецца, тое, што такiм уяўляецца, хоць зусiм не абавязкова яму быць сапраўдным шчасьцем. Але калi чалавеку здаецца, што гэта яго шчасьце i то, значыць, яно для гэтага чалавека i зьяўляецца вось iменна тым, чым яму ўяўляецца". А вось амаль праз дзесяць год у кнiзе "Шчыра як на духу" адказ, якi можна лiчыць квінтэсэнцыяй сьветаадчуваньня пiсьменьнiка: "Шчасьце i адсутнасьць няшчасьця".

- Наклад першага выданьня кнiгi "Быкаў на Свабодзе" разышоўся iмгненна. Але разышоўся сярод даволi вузкага кола прадстаўнiкоў элiты, дэмакратычнай грамадскасьцi. Вы не задумвалiся над тым, каб праца "Свабоды" пайшла па больш шырокiм коле? Сярод каго плянуецца распаўсюдзiць тыраж гэтай кнiгi? Цi дойдзе ён да рэгiёнаў?

- Мы памятаем, як разьляталiся i стотысячныя наклады Быкава. Людзей, якiх ён цiкавiць, канешне, нашмат больш, чым выдадзеных асобнiкаў. Для нас гэта перш за ўсё дакумэнтальна-культурнiцкае выданьне, мэмарыялiзацыя унiкальных адносiн Быкава i "Свабоды". Гэтае выданьне, як i першае, можна пачытаць у бiблiятэках. Абедзьве кнiгi такама цалкам выстаўленыя ў інтэрнэце на сайце www.svaboda.org. Дарэчы, сам Быкаў апошнiм часам прачытаў шмат кнiг менавiта такiм дэмакратычным спосабам, i раздрукоўкi зь інтэрнэту.

- Зразумела, што Васiль Быкаў - гэта несувымяральная велiчыня, постаць. Але ж на "Свабодзе" былi i iншыя цiкавыя людзi, iншыя дыялёгi. Чаму б ня выдаць кнiгу пад умоўнай назвай "Лепшыя на Свабодзе"?

- За апошнiя тры гады мы выдалi восем кнiг у сэрыi "Бiблiятэка Свабоды": "Верш на Свабоду" па-беларуску i ў перакладзе на ангельскую, кнiгу аднаго рэпартажу "Дарога праз Курапаты", вясёлую кнiгу "Дулiна ад Барадулiна", эсэ Сяргея Дубаўца "Вострая Брама", дасьледаваньне "Прыгоды АРА ў Беларусi", якое друкавала "Народная воля", i два тамы Быкава. Ёсьць iншыя пляны...

- Пытаньне, якое Вы самi калiсьцi задавалi Быкаву. Лiчыцца, што для пiсьменьнiка, для чалавека творчага, пакуты - гэта частка прафэсii. Нават ёсьць меркаваньне, што трэба пакутаваць, трэба цярпець... Як Вы лiчыце, той нэгатыў, што цярпеў Быкаў ад беларускай улады, якая яго зьневажала, меў нейкi станоўчы вынiк як для чалавека, якi пiша?

- Не. Нiякага станоўчага дадатку ад гэтага воўчага выцьця не было, i Быкаву гэта каштавала некалькiх гадоў жыцьця i кнiжак. Што да пакутнага вопыту, дык Быкаў зь дзяцiнства нацярпеўся такога голаду, галечы, бяспраўя, што хапiла б на некалькiх "дастаеўскiх". Уяўляеце пачуцьцi вясковага хлапчука, на вачах якога арыштоўваюць "шпiёна" - дырэктара ягонай школкi, якi перад тым падараваў малому першыя галёшы. А потым вайна... Дзiва, як Быкаў змог увогуле выжыць, захаваць i разьвiць свой талент.

- На Ваш погляд, цi разумеюць некаторыя чыноўнiкi, што калi-небудзь iм прыйдзецца адказваць за сваё стаўленьне да Быкава?

- Вы аптымiстка.

- I усё ж такi: Вы добра ведаеце паiменна ўсiх тых, хто цкаваў Быкава. Не думаеце стварыць сьпiс гэтых асобаў? Каб пра гэта ведалi iх дзецi, унукi, праўнукi...

- Гэтыя iмёны ўжо названы ў розных публiкацыях, у тым лiку ў зборнiку ўспамiнаў "Наш Быкаў" у свабодаўскiм выданьнi, яны гучалi ў перадачах. Гэта зроблена.

Раскажу адзiн выпадак. Неяк праз некалькi месяцаў пасьля пахаваньня Быкава я быў у Менску i пайшоў зь сябрам у басэйн. I раптам мне сябар паказвае на нейкага старога з абвiслай гусiнай скурай, блiскучым чэрапам, i называе iмя аднаго з даўнiх уплывовых ворагаў Быкава. У мяне мiльганула адна празрыстая думка, але потым я падумаў: "А што сказаў бы Быкаў?"...

- Пэўна, Вы ведаеце, што нядаўна ў Менску зьявiўся праспэкт газэты "Звязда". Але дагэтуль няма вулiцы Быкава. Як Вы гэта можаце патлумачыць?

- Дзiкунства i страх кiраўнiцтва. Я памятаю, як падчас пахаваньня, калi родныя Васiля Уладзiмеравiча адмовiлiся прыбраць бел-чырвона-белы сьцяг з труны, кiраўнiк пахавальнай дзяржкамiсii ўцякаў з залі i сумятлiва тлумачыў: "Зразумейце, я не магу тут заставацца з гэтым сьцягам, я дзяржаўная асоба..." Як чорт ад ладану...

- Былы рэктар Белдзяржунiверсiтэту Аляксандар Казулiн мае намер выдаць поўны збор твораў Васiля Быкава. Як Вы ставiцеся да гэтай iдэi?

- Патрабуецца поўнае акадэмiчнае выданьне з адпаведным навуковым апаратам, тэксталягiчнай падрыхтоўкай, скрупулёзным зборам усяго зробленага i апублiкаванага аўтарам у Беларусi i за мяжою. Гэта складаная i доўгатэрмiновая задача, якая вымагае прафэсiйнага падыходу.

- Па-Вашаму, як можна iмя Быкава паўнавартасна скарыстаць на перамены ў беларускiм грамадзтве? I цi трэба гэта рабiць?

- Быкаў заўсёды спрабаваў дапамагчы пераменам як толькi мог: i асабiстым удзелам у мiтынгах, i сяброўствам у палiтычных i грамадзкiх арганізацыях, i публiчнай дыпляматыяй падчас сустрэч з палiтыкамi за мяжою, i сваёй публiцыстыкай. Узгадайце хаця б яго заклiк да супрацiву падчас камунiстычнага путчу 1991 году. Быкаў быў нацыяналiст i змагар, i менавiта таму яго баялiся ўлады. Сёньня сваiмi творамi Быкаў працягвае тое, што рабiў пры жыцьцi. Я хачу скарыстаць гэтую нагоду i нагадаць ягоны апошнi запавет перад сьмерцю, у апошнiм iнтэрвію "Свабодзе": "Усiмi даступнымi спосабамi трэба змагацца за родную мову".

- Цяжкае пытаньне, але... На Ваш погляд, каму зь сёньняшнiх палiтычных лiдэраў Быкаў аддаў бы перавагу, калi б быў жывы?

- Быкаў з павагай ставiўся да беларускай дэмакратычнай апазыцыi. Ён падтрымлiваў усiх, хто шанаваў незалежнасьць, нацыянальную культуру i, натуральна, дэмакратыю. Тыя, хто за гэта змагаецца, заўсёды могуць сказаць: "Быкаў i з намi!"

Васiль Быкаў: "Я думаю, што Бог ёсьць, i хацелася б у гэта верыць"

Урыўкі з кнігі

Марына Коктыш, Народная воля

25.06.2005